Porada prawna on-line

Artykuły

»

Prawo dla firm

»

Prawo karne

» Nadużycie zaufania ...

NAJNOWSZE ARTYKUŁY

Uśmiechnięty człowiek na tle pieniędzy.

Nadużycie zaufania (niegospodarność) – art. 296 k.k. część II

19.02.2016

Prawo karne

Warunkiem przypisania sprawcy odpowiedzialności w związku z popełnieniem przestępstwa nadużycia zaufania konieczne jest wykazanie, że swoim zachowaniem, polegającym na nadużyciu uprawnień lub niedopełnieniu obowiązku, doprowadził on do wyrządzenia znacznej szkody majątkowej (wyrok SN z dnia 3 lutego 2005 r., III KK 339/04).

Źródłem uprawnień i obowiązków, o których mowa w art. 296 § 1 k.k., może być jedynie przepis ustawy, decyzja właściwego organu lub umowa. Uprawnienie to przyznana przez przepis ustawy, decyzję właściwego organu lub umowę kompetencja do zajmowania się sprawami majątkowymi lub działalnością gospodarczą – aprobata, przyznanie prawa do określonego zachowania (A. Peczenik, Uprawnienie a obowiązek, PiP 1964, z. 2; P. Kardas, Komentarz do art. 296 Kodeksu karnego, Lex nr 3070). Obowiązek to inaczej powinność postępowania w określony sposób. Przez obowiązek, w świetle art. 296 § 1 k.k., należy rozumieć wynikające z przepisu ustawy, decyzji właściwego organu lub umowy zobowiązanie do zachowania, a to działania lub zaniechania, związanego z zajmowaniem się sprawami majątkowymi lub działalnością gospodarczą. Dla sprecyzowania treści przedmiotowych uprawnień i obowiązków, zwłaszcza gdy określone są w sposób ramowy, oprócz źródeł (ustawy, decyzji, umowy) wymienionych w art. 296 § 1 k.k. znaczenie mają także zasady obowiązujące w danej sferze obrotu z uwzględnieniem natury prawnej, tradycji czy ukształtowanej praktyki, a ponadto charakteru pełnionej funkcji (wyrok SN z dnia 2 kwietnia 2004 r., IV KK 25/04). Oceniając zachowanie określonego podmiotu w kontekście art. 296 § 1 k.k., należy precyzyjnie określić zakres jego uprawnień oraz obowiązków, które samodzielnie wykonywał, mógł wykonywać czy też powinien był wykonać wypełniając powierzone obowiązki w sposób należyty (wyrok SA w Katowicach z dnia 12 lipca 2012 r., II AKa 541/11).

W przypadku przestępstwa niegospodarności kluczowy jest skutek działania sprawcy w postaci wyrządzenia mocodawcy (podmiotowi, którego sprawy majątkowe i prowadzenie działalności gospodarczej powierzono do zajmowania się) znacznej szkody majątkowej. Warunkiem przypisania sprawcy odpowiedzialności jest wykazanie, że swoim zachowaniem, polegającym na nadużyciu uprawnień lub niedopełnieniu obowiązku, doprowadził on do wyrządzenia znacznej szkody majątkowej (wyrok SN z dnia 3 lutego 2005 r., III KK 339/04). Przez szkodę majątkową jako skutek zachowania się sprawcy należy rozumieć zarówno uszczerbek w majątku, obejmujący rzeczywistą stratę (damnum emergens), polegającą na zmniejszeniu się aktywów majątku przez ubytek, utratę lub zniszczenie jego poszczególnych składników albo na zwiększeniu się pasywów, jak i utracony zysk (lucrum cessans), wyrażający się w udaremnieniu powiększania się majątku (uchwała SN z dnia 21 czerwca 1995 r., I KZP 22/95; wyrok SA we Wrocławiu z dnia 23 maja 2013 r., II AKa 118/13). W przypadku analizowanego przestępstwa dolna granica szkody, z którą ustawodawca wiąże odpowiedzialność karną sprawcy określona została jako znaczna. Znaczna szkoda majątkowa to zgodnie z art. 115 § 7 k.k. oraz art. 115 § 5 k.k. szkoda, której wartość w chwili popełnienia czynu zabronionego przekracza 200 000 zł, a jednocześnie nie jest wyższa od kwoty 1 000 000 zł (powyżej tego progu mamy do czynienia ze szkodą w wielkich rozmiarach).

Mając na uwadze poczynione dotąd teoretyczne rozważania dotyczące przestępstwa z art. 296 § 1 k.k. warto wskazać na wybrane przykłady zachowań realizujących znamiona przestępstwa nadużycia zaufania. Najczęściej owe zachowania polegają na podejmowaniu czynności związanych z przeniesieniem majątku oraz środków finansowych na rzecz podmiotów trzecich, w tym podmiotów zależnych – można tu wymienić w szczególności:

– sprzedaż składników majątku spółki bez wymaganej zgody organów spółki,

– sprzedaż składników majątku po cenie znacznie odbiegającej od wartości rynkowej (w tym po cenie o wiele niższej od wartości zawartej w wycenie sporządzonej przez rzeczoznawcę majątkowego) lub na zasadach odbiegających od tych, które zostały wskazane w uchwale Rady Nadzorczej, np. przyjęcia płatności ratalnej, podczas gdy Rada Nadzorcza wyraziła zgodę wyłącznie na sprzedaż z płatnością jednorazową.

Działania sprawcy nadużycia zaufania mogą polegać także na:

- zawieraniu niekorzystnych finansowo i niecelowych umów pozornych, np. o doradztwo, konsulting, korzystanie z usług marketingowych etc.,

- fałszowaniu obrazu stanu finansów spółki, poprzez zawyżanie kapitału, przez wprowadzenie do majątku spółki nierzetelnie wycenionych praw majątkowych, wiedzy technicznej – know-how czy też wartości znaku towarowego,

- powołaniu spółek córek (spółka matka jest jedynym lub większościowym udziałowcem) do których przenoszone będą najbardziej wartościowe składniki majątku spółki matki, celem wyprowadzenia środków trwałych ze spółki matki, a następnie przejęciu nowo powołanych spółek córek przez osoby trzecie.

Przestępstwo określone w art. 296 § 1 k.k. jest występkiem zagrożonym karą pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat. W § 2 i § 3 powołanego przepisu ustawodawca określił typy kwalifikowane niegospodarności. Znamieniem kwalifikującym – w przypadku § 2 – jest działanie w celu osiągnięcia korzyści majątkowej – wówczas sprawca podlega karze od 6 miesięcy do 8 lat pozbawienia wolności, natomiast w przypadku § 3 – wyrządzenie szkody majątkowej w wielkich rozmiarach, co wiąże się z zagrożeniem karą pozbawienia wolności od roku do 10 lat. Zgodnie z § 4 sprawca przestępstwa nadużycia zaufania w typie podstawowym lub kwalifikowanym z uwagi na wielkość szkody, jeżeli działa nieumyślnie, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.

Zgodnie z treścią art. 296 § 5 k.k. jeżeli sprawca po popełnieniu przestępstwa nadużycia zaufania, lecz przed wszczęciem postępowania karnego, dobrowolnie naprawił w całości wyrządzoną szkodę – nie podlega karze. Skoro bowiem naprawienie wyrządzonej szkody doprowadzić może do przywrócenia stanu poprzedniego, a przynajmniej zniwelować skutki naruszenia dobra prawnego, to wymierzanie jakiejkolwiek kary staje się całkowicie bezzasadne (J. Giezek, Komentarz do art. 296 Kodeksu karnego, Lex nr 8922). Warunkiem niepodlegania karze jest dobrowolność naprawienia wyrządzonej szkody – o dobrowolności można mówić wówczas, gdy sprawca decyduje się na naprawienie szkody z własnej inicjatywy (J. Giezek, Komentarz do art. 296 Kodeksu karnego, Lex nr 8922; R. Zakrzewski, Ochrona obrotu gospodarczego w nowym kodeksie karnym, PUG 1997, nr 11). Artykuł 296 § 5 k.k. nie ma zastosowania, jeżeli sprawca co prawda powziął pewne działania zmierzające do naprawienia szkody, lecz nie wyrównał jej w całości – w takim przypadku możliwe jest skorzystanie z instytucji nadzwyczajnego złagodzenia kary (J. Giezek, Komentarz do art. 296 Kodeksu karnego, Lex nr 8922).

Przestępstwo nadużycia zaufania we wszystkich typach ścigane jest z urzędu.

Zobacz także część I artykułu dotyczącą przestępstwa nadużycia zaufania.

MASZ PYTANIE?