Porada prawna on-line

Artykuły

»

Prawo dla każdego

»

Spadki

»

Zachowek

» Co to jest ...

NAJNOWSZE ARTYKUŁY

Długopis i kartka papieru.

Co to jest wydziedziczenie? Jak skutecznie kogoś wydziedziczyć?

13.01.2017

Zachowek

Może się zdarzyć, że spadkodawca nie chce, żeby konkretna osoba po nim dziedziczyła. Co może wtedy zrobić? W jakich przypadkach można skutecznie kogoś wydziedziczyć?

Należy koniecznie odróżnić wydziedziczenie od testamentu negatywnego. Wydziedziczenie to pozbawienie prawa do zachowku. Wydziedziczyć można: zstępnych, czyli dzieci i ich potomków, małżonka i rodziców. Testament negatywny to taki testament, którego wyłączną treścią jest wskazanie osoby, co do której spadkodawca nie życzy sobie, żeby po nim dziedziczyła. Taki testament nie pozbawia jednak tej osoby zachowku, jak wskazał Sąd Najwyższy w Uchwale z dnia 10 kwietnia 1975 r. w sprawie o sygn. akt III CZP 14/75: „Przepisy kodeksu cywilnego nie wykluczają możliwości wyłączenia spadkobiercy ustawowego od dziedziczenia (testament negatywny), przy czym wyłączenie od dziedziczenia nie pozbawia takiego spadkobiercy prawa do zachowku.”

Przyczyny, dla których można wydziedziczyć zostały wymienione w art. 1008 k.c. Zgodnie z powołanym przepisem wydziedziczyć można, jeżeli uprawniony do zachowku:

1)   wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;

2)   dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;

3)   uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

 

Należy mieć na uwadze, że pozbawić zachowku może tylko spadkodawca – jeśli zatem zdarzy się tak, że pomimo wystąpienia okoliczności wymienionych w przepisie spadkodawca nie wydziedziczy danego spadkobiercy, nie ma możliwości domagania się na drodze sądowej wydziedziczenia.

Spadkodawca koniecznie musi wskazać przyczynę wydziedziczenia. Bez podania przyczyny wydziedziczenie jest bezskuteczne, co potwierdził Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z dnia 13 listopada 2013 r. w sprawie o sygn. akt VI ACa 578/13: „Skuteczność wydziedziczenia wymaga, zgodnie z treścią art. 1008 i 1009 k.c., zarówno wskazania przez spadkodawcę w testamencie przyczyny wydziedziczenia, należącej do jednej z przyczyn zawartych w zamkniętym katalogu z art. 1008 k.c., jak i rzeczywistego istnienia wskazanych przez spadkodawcę okoliczności. Należy przy tym podkreślić, że podstawą do ustalenia przyczyny wydziedziczenia może być tylko treść testamentu, w którym spadkodawca ma obowiązek określić powody swojego rozporządzenia pozbawiającego wydziedziczonego zarówno prawa do spadku, jak i prawa do zachowku. Spadkobierca pozwany w sprawie o zachowek ma zatem obowiązek udowodnienia, że rzeczywiście zaistniały okoliczności wskazane przez spadkodawcę w testamencie, zaś rolą sądu jest także ocena, czy okoliczności te należą do jednej z przesłanek wskazanych w art. 1008 k.c. Nawet bowiem, gdyby w rzeczywistości istniała przyczyna uzasadniająca wydziedziczenie, ale spadkodawca tej przyczyny nie wskazał w testamencie jako podstawy wydziedziczenia, rozrządzenie spadkodawcy w tym zakresie nie byłoby skuteczne.” Zwerbalizowanie tych przyczyn nie musi być powtórzeniem treści przepisu, jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 23 czerwca 1998 r. w sprawie o sygn. akt III CKN 561/97: „(…) spadkodawca nie musi przy pozbawieniu spadkobiercy zachowku (wydziedziczeniu) użyć słów ustawowych (verba legis), wystarczy, że wola wydziedziczenia wyraźnie wynika z treści testamentu, a powody wydziedziczenia pokrywają się z przyczynami, o których mowa w art. 1008 k.c.”

 

Pierwsza z wymienionych przyczyn wydziedziczenia wymaga, żeby zachowanie spadkobiercy nosiło jednocześnie trzy cechy: uporczywość, sprzeczność z zasadami współżycia społecznego oraz nie było akceptowane przez spadkodawcę. Oznacza to, że spadkodawca musi wyrazić swoją dezaprobatę. Przykładami zachowań uprawniających do wydziedziczenia są: alkoholizm, narkomania, hazard, prostytucja.

 

Druga przesłanka polega na popełnieniu umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci wobec spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób. W zakresie kwalifikacji czynu jako przestępstwa, a także jego strony podmiotowej, należy odwołać się do właściwych przepisów prawa karnego. Nie jest natomiast do końca jasne, w jaki sposób rozumieć pojęcie osoby najbliższej wymienione w tym przepisie. Niektórzy przedstawiciele doktryny wskazują, że należy posłużyć się tu definicją zawartą w art. 115 § 11 Kodeksu karnego, zgodnie z którą “Osobą najbliższą jest małżonek, wstępny, zstępny, rodzeństwo, powinowaty w tej samej linii lub stopniu, osoba pozostająca w stosunku przysposobienia oraz jej małżonek, a także osoba pozostająca we wspólnym pożyciu.” Z kolei doktryna przyjmuje także znaczenie pojęcia “osoby najbliższej” jako takiej, która pozostaje w tak silnej relacji ze spadkodawcą, że spadkodawca odczuwa krzywdę i cierpienie z powodu popełnionego przestępstwa umyślnego względem osoby bliskiej w takiej samej mierze jakby dokonano go przeciwko niemu.

 

W zakresie charakterystyki trzeciej przesłanki warto zacytować dwa fragmenty orzeczeń: pierwszy fragment pochodzi z wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 4 kwietnia 2014 r. w sprawie o sygn. akt I ACa 887/12 w którym Sąd stwierdził, że: „Przyczyna wydziedziczenia wymieniona w art. 1008 pkt 3 k.c. polega na uporczywym niedopełnianiu względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych. Zachowanie takie odnosić się musi do osoby spadkodawcy i dotyczyć niedopełniania obowiązków rodzinnych właśnie względem niego. Doktryna podaje liczne przykłady takiego zachowania, jak np.: niewykonywanie obowiązku alimentacyjnego, nieudzielanie opieki, brak pomocy w chorobie. Jednak co więcej - zachowanie takie musi nosić cechy uporczywości, czyli być długotrwałe lub wielokrotne. Ocena wykonywania obowiązków rodzinnych, o których mowa w tym przepisie, a obejmujących nie tylko obowiązek alimentacyjny, ale także m.in. obowiązek pieczy i pomocy w chorobie, czy w związku ze stanem zdrowia, jak też w związku z innymi trudnościami życiowymi nie może być jednak oderwana od realiów określonego przypadku.” Z kolei z wyroku Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 2002 r. w sprawie o sygn. akt II CKN 1397/00 wynika, że: „W pojęciu "zaniedbywanie wobec spadkodawcy obowiązków rodzinnych", o którym mowa w art. 1008 pkt 3 k.c., mieści się również takie zachowanie, które prowadzi do faktycznego zerwania kontaktów rodzinnych i ustania więzi uczuciowej, normalnej w stosunkach rodzinnych. Chodzi tu więc również o wszczynanie ciągłych awantur, kierowanie pod adresem spadkodawcy nieuzasadnionych i krzywdzących zarzutów, wyrzucenie go z domu, brak udziału w jego życiu choćby poprzez wizyty w jego miejscu zamieszkania czy okazywanie zainteresowania jego sprawami.”

Jedyną okolicznością niemożności wydziedziczenia jest przebaczenie spadkobiercy. Przebaczenie jest aktem wyrażenia uczuć, a nie oświadczeniem woli, dlatego też nie wymaga zachowania żadnej szczególnej formy.

Podsumowując, wydziedziczenie oznacza pozbawienie prawa do zachowku. Wydziedziczyć można wyłącznie z przyczyn wskazanych w ustawie.

MASZ PYTANIE?