Porada prawna on-line

Artykuły

»

Prawo dla każdego

»

Cywilne

»

Odszkodowanie

» Dochodzenie ...

NAJNOWSZE ARTYKUŁY

Dwa zderzające się samochody.

Dochodzenie odszkodowania „na zasadach ogólnych” cz. I

21.06.2016

Odszkodowanie

Przepisy prawa bardzo często odsyłają do tzw. „przepisów ustawy” lub „zasad ogólnych”. Zapisy te są niezmiernie ważne, bowiem określają tryb dochodzenia swoich praw, a także ewentualną ścieżkę ich dochodzenia. Wniosek z tego jest prosty – warto ogólne zasady znać, zwłaszcza w zakresie dochodzenia odszkodowania, co jest tematem poniższego tekstu.

Dochodzenie odszkodowania na zasadach ogólnych jest powszechnym odniesieniem w Kodeksie Cywilnym. Znajduje się on w kontekście m.in. odszkodowań za szkody związane z naruszeniem dóbr osobistych, naruszeniem prawa do firmy, w razie zderzenia się mechanicznych środków komunikacji poruszanych za pomocą sił przyrody, odpowiedzialności za produkt niebezpieczny, zwłoki dłużnika w spełnieniu świadczenia, niewykonania zobowiązania przy odstąpieniu od umowy, szkody na przejętym terenie budowy czy świadczenia wyrównawczego przy umowie agencyjnej. Ponadto, co oczywiste, dochodzenie na zasadach ogólnych obejmuje także szereg sytuacji, które nie są wprost opisane w Kodeksie Cywilnym.

Jak wskazuje art. 415 Kodeksu Cywilnego, kto z winy swej wyrządził drugiemu szkodę, obowiązany jest do jej naprawienia. Przepis ten jest ucieleśnieniem pewnej zasady wypracowanej jeszcze w prawodawstwie rzymskim, a ta ogólna reguła stanowi podstawę reżimów odszkodowawczych w zasadzie w całym systemie prawnym w Polsce, z wyjątkiem odszkodowań wypłacanych przez organy administracji publicznej.

Przytoczona regulacja odnosi się do tak zwanej odpowiedzialności deliktowej. Czym jest ów delikt? Otóż jest to tzw. czyn niedozwolony. Nie należy go mylić z czynem zabronionym, za popełnienie deliktu co do zasady nie grozi sprawcy sankcja karna, a jedynie odpowiedzialność cywilna w postaci m. in. odpowiedzialności odszkodowawczej poprzez zapłatę odszkodowania bądź jeśli przepisy przewidują taką opcję,  poprzez przywrócenie rzeczy do stanu poprzedniego. Delikt można popełnić zarówno poprzez działanie jak i zaniechanie, jednak możliwa jest także odpowiedzialność niewymagająca czynności sprawcy - za zdarzenia, na które nie mamy wpływu, za które jednak przepisy przypisują danej osobie odpowiedzialność (np. odpowiedzialność za szkody spowodowane przez zwierzę). Co więcej, odpowiedzialność deliktowa nie jest określona tylko dla osób fizycznych. Zgodnie z art. 416 Kodeksu Cywilnego osoba prawna jest obowiązana do naprawienia szkody wyrządzonej z winy jej organu, zaś jak wskazuje art. 417 - za szkodę wyrządzoną przez niezgodne z prawem działanie lub zaniechanie przy wykonywaniu władzy publicznej ponosi odpowiedzialność Skarb Państwa lub jednostka samorządu terytorialnego lub inna osoba prawna wykonująca tę władzę z mocy prawa.

Do zaistnienia odpowiedzialności deliktowej niezbędne jest spełnienie trzech przesłanek – zaistnienie szkody, popełnienie czynu niedozwolonego oraz zaistnienie ciągu przyczynowego pomiędzy działaniem bądź zaniechaniem sprawcy a jego skutkiem. Wszystkie one muszą wystąpić, gdyż niespełnienie przynajmniej jednej z nich wyłącza odpowiedzialność sprawcy. Co więcej, konieczność wykazania i udowodnienia tychże spoczywa na powodzie na podstawie art. 6 Kodeksu Cywilnego.

Odpowiedzialność deliktową w polskim porządku prawnym generalnie ponosi się na zasadzie winy. Pojęcie to nie zostało zdefiniowane w przepisach prawa, jednak jego definicję wypracowała doktryna. Przedstawiciele tradycyjnego poglądu dotyczącego winy wskazują, że należy wykazać winę w rozumieniu obiektywnym i subiektywnym, jednak ostatnimi czasy rozróżnia się te dwa aspekty w następujący sposób - bezprawność jako element obiektywny oraz winę (w ścisłym znaczeniu) jako element subiektywny. Obiektywnym elementem jest uznanie za zawinione zachowań niezgodnych z przepisami prawa lub określonymi regułami (dobrymi obyczajami), natomiast subiektywny wyraża się w stosunku psychicznym sprawcy do czynu bezprawnego i jego skutków, który opiera się na dwóch czynnikach: przewidywania i woli. Uznane za zawinione zachowania mogą być takie, przez które celowo została wyrządzona szkoda oraz gdy szkoda była skutkiem niedbalstwa. Odpowiedzialność ta wynika z czynów zakazanych przez przepisy prawne, niezgodnych z zasadami współżycia społecznego lub dobrymi obyczajami.

Odpowiedzialność za szkodę nie zawsze będzie się wiązała z wykazywaniem winy. Niekiedy może być ona oparta na innych zasadach niż wina, przykładowo na zasadzie ryzyka. Opiera się na założeniu, że ten, kto eksploatuje pewne niebezpieczne dla otoczenia urządzenia lub posługuje się dla realizacji swoich interesów podległymi mu osobami, powinien ponosić odpowiedzialność za szkody spowodowane przez ten sprzęt lub osoby nawet, jeśli sam nie zawinił. Taka sytuacja ma miejsce np. w przypadku szkody spowodowanej przez pracownika na podstawie art. 430 Kodeksu Cywilnego czy też w przypadku zawalenia się budowli (art. 434 k.c.). Odpowiedzialny może się jednak od tejże odpowiedzialności uwolnić wykazując tzw. przesłanki egzoneracyjne. Na gruncie konkretnych przepisów można wyróżnić tytułem przykładu następujące okoliczności egzoneracyjne:

  • Zaistnienie siły wyższej – jest to sytuacja, w której szkoda wynikła z losowych, nieprzewidzianych zdarzeń, na które żadna ze stron nie miała wpływu. Mogą to być zarówno zdarzenia związane z naturą (burze, huragany, powodzie), jak i z innymi czynnikami (np. przerwa w dostawie prądu etc.) - np. art. 435 k.c., art. 436 § 1 k.c.
  • Nastąpienie szkody z wyłącznej winy poszkodowanego – przy czym winę tę musi wykazać sprawca - np. art. 435 k.c., art. 436 § 1 k.c.
  • Nastąpienie szkody wyłącznie z winy osoby trzeciej, za którą dłużnik nie ponosi odpowiedzialności - np. art. 435 k.c., art. 436 § 1 k.c.
  • Brak winy osoby, której zwierzchnik powierzył wykonanie czynności – jest to kategoria wynikająca z art. 430 Kodeksu Cywilnego, który stanowi, iż „kto na własny rachunek powierza wykonanie czynności osobie, która przy wykonywaniu tej czynności podlega jego kierownictwu i ma obowiązek stosować się do jego wskazówek, ten jest odpowiedzialny za szkodę wyrządzoną z winy tej osoby przy wykonywaniu powierzonej jej czynności”. Skoro więc brak jest winy tej osoby, to możliwe jest uchylenie się od odpowiedzialności w tym zakresie.

Przepisy przewidują także dwie dodatkowe zasady, na gruncie których może powstać stosunek zobowiązaniowy w postaci naprawienia szkody. Są to odpowiedzialność gwarancyjna oraz na zasadzie słuszności. Odpowiedzialność gwarancyjna, znana również jako gwarancyjno – repartycypacyjna, której nie będziemy się bliżej przyglądać, jest odpowiedzialnością ubezpieczyciela za szkody na podstawie zawartej umowy ubezpieczenia.

Warto jednak przyjrzeć się odpowiedzialności na zasadach słuszności. Jak wskazuje się w doktrynie prawa cywilnego, „przyjmuje się, że zasada słuszności obejmuje sytuację, gdy zasady współżycia społecznego przemawiają za przyznaniem poszkodowanemu odszkodowania stanowiącego całkowite bądź też częściowe naprawienie szkody, w sytuacji braku pozostałych podstaw odpowiedzialności." Występuje ona w Kodeksie Cywilnym w art. 4172 - jeżeli przez zgodne z prawem wykonywanie władzy publicznej została wyrządzona szkoda na osobie, poszkodowany może żądać całkowitego lub częściowego jej naprawienia oraz zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę, gdy okoliczności, a zwłaszcza niezdolność poszkodowanego do pracy lub jego ciężkie położenie materialne, wskazują, że wymagają tego względy słuszności, oraz w art. 428 Kodeksu Cywilnego, który wskazuje, że gdy sprawca z powodu wieku albo stanu psychicznego lub cielesnego nie jest odpowiedzialny za szkodę, a brak jest osób zobowiązanych do nadzoru albo gdy nie można od nich uzyskać naprawienia szkody, poszkodowany może żądać całkowitego lub częściowego naprawienia szkody od samego sprawcy, jeżeli z okoliczności, a zwłaszcza z porównania stanu majątkowego poszkodowanego i sprawcy, wynika, że wymagają tego zasady współżycia społecznego, a także w  art. 431 § 2 Kodeksu Cywilnego stanowiącym, że chociażby osoba, która zwierzę chowa lub się nim posługuje, nie była odpowiedzialna według przepisów paragrafu poprzedzającego, poszkodowany może od niej żądać całkowitego lub częściowego naprawienia szkody, jeżeli z okoliczności, a zwłaszcza z porównania stanu majątkowego poszkodowanego i tej osoby, wynika, że wymagają tego zasady współżycia społecznego.

Powyższy materiał to w zasadzie tylko mały wstęp do dalszego omówienia tematyki odszkodowań.

Zobacz także II część artykułu dotyczącą zasad ogólnych odpowiedzialności odszkodowawczej.

MASZ PYTANIE?