Porada prawna on-line

Artykuły

»

Prawo dla firm

»

Prawo cywilne

» Jak prawnie potrącić ...

NAJNOWSZE ARTYKUŁY

Jak prawnie potrącić wierzytelność?

15.01.2016

Prawo cywilne

W obrocie gospodarczym nierzadko strony dokonują kompensaty albo kompensacji wzajemnych wierzytelności. Czy są to różne pojęcia? Kiedy można, a kiedy nie można dokonać potrącenia? Czy potrącenie może być dokonane podczas procesu sądowego? 

Zgodnie z art. 498 § 1 k.c. Gdy dwie osoby są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami, każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony, jeżeli przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku, a obie wierzytelności są wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem lub przed innym organem państwowym.

Tym samym określenia „kompensata” i „kompensacja” nie są określeniami prawnymi, jednakże ze względu na ich częste stosowanie w obrocie gospodarczym, nadaje się im znaczenie takie jak kodeksowa definicja potrącenia.

Wskazana powyżej regulacja prawna określa, że możliwe jest potrącenie co najmniej dwóch wierzytelności pomiędzy dwoma osobami (fizycznymi lub prawnymi), jeżeli są to wierzytelności jednorodne, czyli takiego samego rodzaju np. obie strony winne są sobie określone kwoty, albo takie same rzeczy oznaczone co do gatunku jak np. przykładowo kilogramowe opakowania cukru marki X. 

Warto zauważyć, że wierzytelności nie muszą pochodzić z jednego stosunku prawnego, lecz mogą pochodzić z kilku źródeł, przykładowo osoba A świadczyła na rzecz osoby B usługi za wynagrodzeniem, a osoba B sprzedała na rzecz osoby A towar za określoną cenę – osoby A i B mogłyby skompensować wysokość wynagrodzenia z ceną zakupu, jeżeli minęły terminy do zapłaty.

Wierzytelności te muszą być wymagalne, aby możliwe było ich potrącenie. Wierzytelności stają się wymagalne w terminie, jaki strony ustaliły pomiędzy sobą np. określony w umowie termin zapłaty. W przypadku, gdy strony nie ustaliły terminu do spełnienia świadczenia, czyli przykładowo nie ustaliły terminu zapłaty, kwestię terminu wymagalności wierzytelności reguluje art. 455. k.c.:

Jeżeli termin spełnienia świadczenia nie jest oznaczony ani nie wynika z właściwości zobowiązania, świadczenie powinno być spełnione niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do wykonania.

Skutki potrącenia określa art. 498 § 2. k.c. Zgodnie z tym przepisem Wskutek potrącenia obie wierzytelności umarzają się nawzajem do wysokości wierzytelności niższej.

Orzecznictwo dopuszcza jednak, aby strony umownie uregulowały zasady potraceń w sposób odmienny niż wynika to z przepisów kodeksu cywilnego. Sądy przyznały przykładowo, że umową strony mogą postanowić o tym, aby mogły potrącać między sobą wierzytelności niejednorodne (uzasadnienie wyroku SN z dnia 17 grudnia 1998 r., II CKN 849/98), czyli np. potrącać gotówkę z rzeczami. Możliwe jest również umówienie się na dokonywanie potrąceń wierzytelności niewymagalnych, przyszłych, a także wynikające z zobowiązań naturalnych (uzasadnienie wyroku SA w Krakowie z dnia 17 stycznia 2001 r., I ACa 1022/00; uzasadnienie wyroku SA w Katowicach z dnia 24 marca 2004 r., I ACa 1383/03).

Możliwe jest również wyłączenie możliwości dokonywania potrąceń przez obie, albo przez jedną ze stron umowy. Tak wynika z uzasadnienia wyroku SN z dnia 25 lipca 2013 r., (II CSK 191/13): Dopuszczalne jest umowne wyłączenie prawa potrącenia wierzytelności jednej ze stron stosunku obligacyjnego, jeżeli nie sprzeciwia się to właściwości tego stosunku, ustawie lub zasadom współżycia społecznego (art. 3531 k.c.).

Istotne jednak jest to, że do potrącenia nie dochodzi automatycznie przez to, że istnieją wzajemne wierzytelności nadające się do potrącenia, ale konieczne jest oświadczenie, że korzysta się z potrącenia. (postanowienie SN z dnia 8 lutego 2000 r., I CKN 398/98, LEX nr 50856)

Podsumowując, głównie w przypadku wierzytelności pieniężnych możliwe jest dokonanie ich potrącenia przez strony i, co do zasady, nie wymaga ono współdziałania pomiędzy nimi. Wystarczy oświadczenie jeden ze stron, że dokonuje potrącenia wymagalnych wierzytelności. Potrącenie może zostać dokonane nawet w trakcie rozpoczętego procesu np. o zapłatę – w takim przypadku pełnomocnik, strony, dysponujący pełnomocnictwem materialnoprawnym, powinien podnieść zarzut potrącenia. Jeżeli będzie on zasadny i prawidłowy może nawet dojść do sytuacji, że powództwo zostanie oddalone w całości.

 

MASZ PYTANIE?