Porada prawna on-line

Artykuły

»

Prawo dla firm

»

Prawo karne

» Nadużycie zaufania ...

NAJNOWSZE ARTYKUŁY

Uśmiechnięty człowiek na tle pieniędzy.

Nadużycie zaufania (niegospodarność) – art. 296 k.k. część I

19.02.2016

Prawo karne

Zachowanie sprawcy przestępstwa niegospodarności determinuje łączne wystąpienie trzech elementów – istnienia powinności określonego zachowania się sprawcy na rzecz pokrzywdzonego, nadużycie przez sprawcę swoich uprawnień lub niedopełnienie przez niego obowiązków oraz skutek w postaci powstania szkody u pokrzywdzonego – pomiędzy którymi powinien istnieć związek przyczynowy (wyrok SA we Wrocławiu z dnia 5 września 2012 r., II AKa 155/12).

Przestępstwo nadużycia zaufania (karalnej niegospodarności) ustawodawca – z uwagi na przedmiot ochrony – zawarł w rozdziale XXXVI Kodeksu karnego – Przestępstwa przeciwko obrotowi gospodarczemu. Przepis art. 296 k.k. ma za zadanie zapewniać nie tylko prawidłowe funkcjonowanie obrotu gospodarczego, ale także chronić interesy podmiotów w nim uczestniczących.

Stosownie do brzmienia art. 296 § 1 k.k. przedmiotowego czynu zabronionego może dopuścić się jedynie osoba zobowiązana, a podstawie przepisu ustawy, decyzji właściwego organu lub umowy, do zajmowania sprawami majątkowymi lub działalnością gospodarczą innej osoby: fizycznej, prawnej lub jednostki nieposiadającej osobowości prawnej, która przez nadużycie udzielonych uprawnień lub niedopełnienie ciążącego obowiązku, wyrządza tejże osobie (lub jednostce) znaczną szkodę majątkową.

Zachowanie sprawcy czynu zabronionego z art. 296 § 1 k.k. wyznaczają trzy elementy: powinność określonego zachowania się sprawcy na rzecz pokrzywdzonego, nadużycie przez sprawcę swoich uprawnień lub niedopełnienie przez niego obowiązków oraz skutek w postaci powstania szkody u pokrzywdzonego – wszystkie te elementy muszą wystąpić łącznie, a pomiędzy nimi powinien istnieć związek przyczynowy (wyrok SA we Wrocławiu z dnia 5 września 2012 r., II AKa 155/12).

Z punktu widzenia przestępstwa niegospodarności, dla tego, ażeby dany podmiot mógł być sprawcą, konieczne jest dysponowanie przezeń określonymi kompetencjami decyzyjnymi umożliwiającymi w szczególności: kierowanie sprawami majątkowymi w sposób tożsamy lub zbliżony do tego, co czynić może sam udzielający upoważnienia do zajmowania się, podejmowanie czynności wyrażających się w zarządzaniu mieniem, decydowanie w przedmiocie składników majątkowych, negocjowanie i zawieranie umów, w wyniku których następuje przeniesienie własności, obciążenie majątku, zniesienie obowiązków lub przyjęcie zobowiązań obciążających majątek, zawieranie ugody sądowej, ochrona interesów mocodawcy (wyrok SA w Warszawie z dnia 28 listopada 2008 r., II AKa 361/08). Przepis art. 296 § 1 k.k. nie wymaga, aby umocowania dokonywał organ podmiotu, którego sprawami majątkowymi lub działalnością gospodarczą, podmiot upoważniany (sprawca) ma się zajmować. Z tych przyczyn należy uznać, że umocowanie może pochodzić od organu innego podmiotu, o ile ten, posiada stosowne kompetencje w zakresie udzielenia w/w umocowania. Podobnie podstawą umocowania może być umowa, której stroną jest podmiot inny niż ten, którego sprawy majątkowe lub działalność gospodarcza mają zostać powierzone, przy czym także i w tym przypadku musi to być podmiot posiadający kompetencję do powierzenia obowiązków i uprawnień dotyczących działalności gospodarczej lub spraw majątkowych innego podmiotu (P. Kardas, Komentarz do art. 296 Kodeksu karnego, Lex nr  3070).

Co do zasady, nie jest możliwe zakwalifikowanie określonej osoby do grupy podmiotów zdolnych do popełnienia czynu zabronionego z art. 296 § 1 k.k., jeżeli zajmuje się ona sprawami majątkowymi lub działalnością gospodarczą innego podmiotu faktycznie – w warunkach braku stosownej podstawy prawnej. Warto jednak nadmienić, że zgodnie z funkcjonującym obecnie poglądem doktryny prawa karnego, osoba taka może być uznana za sprawcę przestępstwa określonego w art. 296 § 1 k.k. przy założeniu, że mamy do czynienia, stosownie do przepisów tytułu Kodeksu cywilnego, z osobą prowadzącą cudze sprawy bez zlecenia. Przedstawiciele powołanego stanowiska jego słuszność uzasadniają tym, że nadużycie uprawnień lub niedopełnienie obowiązku wynikać może z zachowania niezgodnego z obowiązkami, jakie ustawodawca nałożył na osobę działającą w w/w charakterze (J. Lachowski, T. Oczkowski Sporne problemy wykładni przepisów o przestępstwie nadużycia zaufania (uwagi de lege lata i de lege ferenda) Przegląd Sądowy 5/2002).

Obowiązek zajmowania się sprawami majątkowymi lub działalnością gospodarczą wynikający z przepisu ustawy dotyczy m.in. małżonków wzajemnie względem siebie, jeżeli z ustawy przysługuje im prawo zarządu majątkiem współmałżonka, rodziców względem małoletnich dzieci, opiekuna, kuratora spadku, zarządcy w toku egzekucji z nieruchomości; wspólnika w spółce jawnej, chyba że na mocy umowy spółki został on wyłączony od prowadzenia spraw spółki, likwidatora spółki jawnej, komplementariusza w spółce komandytowej, członka zarządu w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością, likwidatora w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością, członka zarządu w spółce akcyjnej, likwidatora spółki akcyjnej, wspólnika w spółce cywilnej, syndyka masy upadłościowej w postępowaniu upadłościowym i jego zastępcy, zarządcy w postępowaniu upadłościowym i jego zastępcy; członka zarządu fundacji, członka zarządu spółdzielni, kierownika spółdzielni, likwidatora spółdzielni, członka zarządu stowarzyszenia.

Do grona osób zobowiązanych do zajmowania się sprawami majątkowymi lub działalnością gospodarczą na mocy decyzji właściwego organu, zaliczyć należy w szczególności: doradcę tymczasowego, kuratora dla osoby częściowo ubezwłasnowolnionej, kuratora dla nieobecnego, kuratora osoby prawnej, funkcjonariuszy instytucji prawa publicznego oraz osoby wykonujące czynności zlecone w zakresie zarządu państwowego, a także osoby, które nie są funkcjonariuszami publicznymi, lecz pełnią funkcje w państwowych jednostkach organizacyjnych albo gospodarują mieniem (P. Kardas, Komentarz do art. 296 Kodeksu karnego, Lex nr  3070).

Obowiązek zajmowania się sprawami majątkowymi lub działalnością gospodarczą wynika z umowy w przypadku pełnomocnika, zleceniobiorcy, agenta, komisanta, powiernika.

Przez zajmowanie się sprawami majątkowymi lub działalnością gospodarczą należy rozumieć całokształt podejmowanych czynności prawnych i faktycznych, których przedmiotem jest powierzony majątek lub działalność gospodarcza mocodawcy (T. Oczkowski, glosa do postanowienia SN z dnia 27 kwietnia 2001 r., I KZP 7/01, PS 2003, nr 10). Oznacza ono także możliwość decydowania o określonych sprawach, wydawania poleceń, administrowania i kierowania, a więc dysponowania określonym władztwem, chociażby odnosiło się ono jedynie do pewnego fragmentu spraw majątkowych lub działalności gospodarczej innej osoby (wyrok SA w Katowicach z dnia 27 października 2005 r., II AKa 88/05). Termin zajmowanie się nie obejmuje podejmowania czynności o charakterze jedynie wykonawczym ani też wypełniania ściśle oznaczonych, konkretnie sformułowanych poleceń. Sprawcą nie mogą być osoby wykonujące ściśle określone czynności w sposób niesamodzielny, jako wykonawcy cudzych poleceń (wyrok SA w Katowicach z dnia 12 lipca 2012 r. II AKa 541/11). Określenie sprawy majątkowe dotyczy tego wszystkiego, co związane jest z majątkiem lub sytuacją majątkową danego podmiotu (postanowienie SN z dnia 3 listopada 2004 r., IV KK 173/04). Działalnością gospodarczą jest – zgodnie z definicją zawartą w art. 2 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej – zarobkowa działalność wytwórcza, budowlana, handlowa, usługowa oraz poszukiwanie, rozpoznawanie i wydobywanie kopalin ze złóż, a także działalność zawodowa, wykonywana w sposób zorganizowany i ciągły.

W przypadku przestępstwa nadużycia zaufania, istotna jest świadomość i wola sprawcy, otóż musi on obejmować świadomością to, że jest podmiotem uprawnionym i zobowiązanym do zajmowania się sprawami majątkowymi lub działalnością gospodarczą innej osoby, że swoim zachowaniem nadużywa tych uprawnień lub nie dopełnia obowiązków, a także to, że w wyniku nadużycia uprawnień lub niedopełnienia obowiązków wyrządza tej osobie szkodę majątkową, zaś na płaszczyźnie woli – godzić się na takie zachowanie (wyrok SA we Wrocławiu z dnia 12 grudnia 2012 r. II AKa 279/12).

Nadużycie uprawnień, w rozumieniu przestępstwa niegospodarności, może polegać na zachowaniu realizowanym w warunkach braku stosownego umocowania lub polegającym na jednoznacznym przekroczeniu zakresu tegoż, jak również na zachowaniu formalnie mieszczącym się w zakresie umocowania, będącym jednak działaniem sprzecznym z racjonalnie rozumianymi zadaniami, do których realizacji służyć mają przyznane sprawcy uprawnienia albo też na zachowaniu podejmowanym bez dostatecznego uzasadnienia, sprzecznym z istotą posiadanych kompetencji (wyrok SN z dnia 2 kwietnia 2004 r., IV KK 25/04; Kardas P., Sporne problemy wykładni przestępstwa nadużycia zaufania. Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych 2006, Nr 2, Rok X). Niedopełnienie obowiązków może wyrażać się poprzez zaniechanie wykonania nakazanych działań albo podjęcie czynności, które nie spełniają standardów, w szczególności zaś norm rzetelności (J. Giezek, Komentarz do art. 296 Kodeksu karnego, Lex nr 8922).

Zobacz także część II artykułu dotyczącego przestępstwa nadużycia zaufania.

MASZ PYTANIE?