Porada prawna on-line

Artykuły

»

Prawo dla firm

»

Prawo karne

»

Przestępstwo

» Oszustwo z art. 286 § ...

NAJNOWSZE ARTYKUŁY

Uśmiechnięty człowiek patrzący na zegarek z workiem pieniędzy lezącym obok.

Oszustwo z art. 286 § k.k. jako przestępstwo gospodarcze

21.01.2016

Przestępstwo

Działanie sprawcy, który składa zamówienie na dostarczenie towaru z odroczonym terminem płatności, z powziętym z góry zamiarem niedotrzymania terminu zapłaty i odłożenia go na czas bliżej nieokreślony oraz uzależnienia zapłaty od ewentualnego powodzenia inwestycji dokonanych w przyszłości – wypełnia znamiona przestępstwa oszustwa (wyrok SA w Rzeszowie z dnia 23 sierpnia 2012 roku, II AKa 74/12).

 Czyn zabroniony zdefiniowany w art. 286 § 1 k.k. należy do rozbudowanej grupy przestępstw przeciwko mieniu, zawartych w rozdziale XXXV kodeksu karnego. Z uwagi na specyfikę przestępstwa oszustwa oraz jego przedmiot, bardzo często jest ono dokonywane w ramach obrotu gospodarczego.

Zgodnie z art. 286 § 1 k.k. przestępstwa oszustwa dopuszcza się ten, kto, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, doprowadza inną osobę do niekorzystnego rozporządzenia własnym lub cudzym mieniem za pomocą wprowadzenia jej w błąd albo wyzyskania błędu lub niezdolności do należytego pojmowania przedsiębranego działania. Sprawcą w przypadku analizowanego czynu zabronionego może być każdy człowiek zdolny do ponoszenia odpowiedzialności karnej, przedmiotem zaś – mienie, rozumiane jako całokształt sytuacji majątkowej danego podmiotu, obejmującej wszelkie prawa, tak rzeczowe jak i obligacyjne (postanowienie SN z dnia 15 czerwca 2007 roku, I KZP 13/07).

Sposób zachowania sprawcy oszustwa może przybrać trojaką formę:

a) wprowadzenia innej osoby w błąd tj. spowodowania po jej stronie mylnego wyobrażenia co do istniejącej rzeczywistości, która faktycznie jest inna aniżeli prezentuje ją sprawca,

b) wyzyskania błędu innej osoby, tj. wykorzystania nieprawidłowego wyobrażenia tejże, co do rzeczywistości, która de facto jest inna, z czego sprawca zdaje sobie sprawę,

c) wyzyskania niezdolności innej osoby do należytego pojmowania przedsiębranego działania.

Wprowadzenie w błąd może przybrać postać działania (kiedy sprawca podaje błędne informacje co do zawieranej transakcji, sposobu jej realizacji, zapłaty etc.) lub zaniechania (w przypadku, gdy sprawca zataja swą niewypłacalność). Przedstawiciele doktryny prawa karnego dopuszczają możliwość wprowadzenia w błąd, poza osobami fizycznymi, także osób prawnych i jednostek organizacyjnych, przy czym, w takim przypadku, wprowadzenie w błąd dokona się wobec osób reprezentujących dany podmiot lub innych, np. pracowników (G. Łabuda, Komentarz do art. 286 Kodeksu karnego, Lex nr 8922). Wyzyskanie błędu oznacza nieczynienie niczego dla wyprowadzenia podmiotu rozporządzającego mieniem z mylnego wyobrażenia o rzeczywistości, względnie podejmowanie nieskutecznych w tym celu zabiegów (postanowienie SN z dnia 12 grudnia 2002 roku, IV KKN 135/00). Niezdolność do należytego pojmowania przedsiębranego działania najczęściej ma źródło w czynnikach wewnętrznych, takich jak choroba, uzależnienie, małe doświadczenie życiowe.

Działanie sprawcy oszustwa prowadzić ma do niekorzystnego rozporządzenia mieniem. Dla bytu przestępstwa istotne jest, aby w/w sposoby działania zaszły przed niekorzystnym rozporządzeniem mieniem przez pokrzywdzonego, między działaniem sprawcy a rozporządzeniem musi bowiem istnieć związek przyczynowy (wyrok SN z dnia 19 lipca 2007 roku, V KK 384/06). Przez rozporządzenie mieniem, należy rozumieć dokonanie dyspozycji majątkowej, wyrażającej się w poprawie sytuacji finansowej sprawcy, następującej kosztem pokrzywdzonego – jej przejawem może być w szczególności przeniesienie prawa majątkowego (G. Łabuda, Komentarz do art. 286 Kodeksu karnego, Lex nr 8922). Ocena niekorzystności rozporządzenia mieniem winna być dokonywana z perspektywy interesów podmiotu doprowadzonego do takiego rozporządzenia (wyrok SN z dnia 30 sierpnia 2000 roku, V KKN 267/00). Warto nadmienić, że elementem, który niejednokrotnie współistnieje w przypadku niekorzystnego rozporządzenia mieniem jest szkoda występująca po stronie pokrzywdzonego, przy czym dla istnienia przedmiotowego czynu zabronionego zaistnienie szkody nie jest niezbędne.

Przestępstwo oszustwa jest charakterystyczne z uwagi na jasno określoną motywację sprawcy działającego w celu osiągnięcia korzyści majątkowej. Korzyść majątkowa to w dużym uproszczeniu polepszenie sytuacji majątkowej sprawcy (lub innej osoby – co wynika z art. 115 § 4 k.k.), wyrażające się w zwiększeniu aktywów lub zmniejszeniu pasywów (G. Łabuda, Komentarz do art. 286 Kodeksu karnego, Lex nr 8922). W praktyce ustalenie zamiaru osiągnięcia korzyści jest niezwykle trudne i następuje w oparciu o analizę szeregu okoliczności, takich jak: sposób działania sprawcy, jego sytuacja majątkowa etc. Warunkiem stwierdzenia wypełnienia znamion oszustwa i możliwości przypisania winy określonej osobie, jest ustalenie, że sprawca miał świadomość i chciał wprowadzić w błąd albo wyzyskać błąd lub niezdolność do należytego pojmowania przedsiębranego działania, a przez to doprowadzić pokrzywdzonego do niekorzystnego rozporządzenia mieniem, celem osiągnięcia korzyści majątkowej (wyrok SA w Katowicach z dnia 17 sierpnia 2000 roku, II AKa 168/00).

Przechodząc do rodzaju sankcji – przedmiotowy czyn zabroniony w typie podstawowym zagrożony jest karą pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat. Typ uprzywilejowany – wypadek mniejszej wagi – karą grzywny, ograniczenia wolności lub pozbawienia wolności do 2 lat. Co zaś tyczy się typu kwalifikowanego (znamiona kwalifikujące zostały określone a art. 294 k.k.), jest on zagrożony karą pozbawienia wolności od roku do 10 lat. Warto nadmienić, że wobec sprawcy oszustwa, który dobrowolnie naprawił szkodę w całości lub w znacznej części sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary, jeśli szkoda została naprawiona w całości, sąd może nawet odstąpić od wymierzenia kary. Oszustwo jest przestępstwem publicznoskargowym, jego ściganie następuje z urzędu i prowadzone jest przez uprawniony organ (Policja, Prokuratura).

W kontekście oszustwa jako przestępstwa gospodarczego, warto zasygnalizować najczęstszy przykład zachowania realizującego znamiona tegoż – chodzi o działanie sprawcy, który składa zamówienie na dostarczenie towaru z odroczonym terminem płatności, z powziętym z góry zamiarem niedotrzymania terminu zapłaty i odłożenia go na czas bliżej nieokreślony oraz uzależnienia zapłaty od ewentualnego powodzenia inwestycji dokonanych w przyszłości (wyrok SA w Katowicach z dnia 28 lutego 1995 r., II AKr 2/95; wyrok SA w Rzeszowie z dnia 23 sierpnia 2012 roku, II AKa 74/12).

Bogate orzecznictwo w przedmiotowej materii wskazuje, jak ważne dla wykazania realizacji przestępstwa oszustwa jest kompleksowe zbadanie całokształtu okoliczności sprawy, w szczególności sposobu działania sprawcy oraz jego sytuacji majątkowej (rzutującej na motywacje). Jako przykład warto wskazać fragment orzeczenia Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 10 kwietnia 2014 roku (II AKA 36/14), w którym Sąd wylicza okoliczności obciążające oskarżonego, potwierdzające jego winę: oskarżony w dacie zawierania umów z pokrzywdzonymi nie dysponował środkami, które pozwalały na wywiązanie się z nich na ustalonych warunkach; zawierając umowy (…), co najmniej zataił wobec nich rzeczywistą sytuację finansową (…). Stosunki gospodarcze między przedsiębiorcami ze swej istoty wymagają pewnej dozy zaufania wobec kontrahenta. Jeżeli jednak okaże się, że mamy do czynienia z podmiotem nierzetelnym, przed złożeniem zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa i zainicjowaniem postępowania karnego, warto zgromadzić informacje (w miarę dostępnych środków) na temat sytuacji finansowej rzeczonego podmiotu, zwłaszcza z chwili zawarcia transakcji, a dodatkowo także dotyczące ewentualnych innych podmiotów, wobec których nasz kontrahent zaciągnął zobowiązania. Nie bez znaczenia pozostaje także udokumentowanie zachowania tegoż po wezwaniu do wywiązania się z umowy, dokonania zapłaty etc. Wszystkie te okoliczności pozwalają określić, czy np. zamówienie towaru z odroczonym terminem płatności i nieziszczenie ceny było świadome, celowe i ukierunkowane na korzyść majątkową.

Niejednokrotnie zdarza się, że organ uprawniony do prowadzenia postępowania karnego, w przypadku przestępstwa oszustwa i skutku w postaci braku zapłaty za pobrany towar, odsyła pokrzywdzonego do skorzystania z drogi cywilnoprawnej. Z tych przyczyn zasadne jest równoległe wszczęcie i prowadzenie postępowania na drodze cywilnej lub złożenie zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa np. już po uzyskaniu prawomocnego wyroku, nakazu zapłaty, względnie postanowienia o umorzeniu postępowania egzekucyjnego z uwagi na jego bezskuteczność.

MASZ PYTANIE?