Porada prawna on-line

Artykuły

»

Prawo dla firm

»

Prawo karne

» Przestępstwo ...

NAJNOWSZE ARTYKUŁY

Przestępstwo pokrzywdzenia wierzycieli przez dłużnika – art. 300 k.k. Cz. I

25.01.2016

Prawo karne

Czyny zabronione zdefiniowane w art. 300 k.k. należą do kategorii przestępstw skutkowych, tj. takich, które odpowiedzialność karną wiążą nie tylko z konkretnym zachowaniem sprawcy, ale też z określonym skutkiem tego zachowania. W przypadku art. 300 k.k. takim koniecznym skutkiem jest udaremnienie zaspokojenia wierzyciela oraz uszczuplenie zaspokojenia wierzyciela.

W przypadku, gdy dłużnik działa z pokrzywdzeniem wierzyciela, a więc podejmuje działania, które mają uniemożliwić wyegzekwowanie należności – np. wyzbywa się majątku, wierzyciel może podjąć stosowne działania na drodze cywilnoprawnej (skarga pauliańska). Niezależnie od tej opcji, może skorzystać, ze środków ochrony, których dostarcza kodeks karny, w szczególności w art. 300 k.k., w którym określone zostały dwa czyny zabronione odnoszące się do udaremnienia lub uszczuplania zaspokojenia wierzyciela w wyniku zachowania realizowanego przez nierzetelnego dłużnika.

Generalnie, w przypadku art. 300 k.k. przedmiotem ochrony jest mienie wierzycieli, zaś sposobem ochrony tegoż – ustrzeżenie przed wyzbywaniem się przez dłużników należącego do nich mienia w sytuacji prawdopodobnej ich niewypłacalności lub upadłości bądź w sytuacji wydania orzeczenia sądowego lub administracyjnego (G. Łabuda, Komentarz do art. 300 Kodeksu karnego, Lex nr 8922).

Zgodnie z powołanym przepisem czynu zabronionego dopuszcza się ten, kto w razie grożącej mu niewypłacalności lub upadłości, udaremnia lub uszczupla zaspokojenie swojego wierzyciela przez to, że usuwa, ukrywa, zbywa, darowuje, niszczy, rzeczywiście lub pozornie obciąża albo uszkadza składniki swojego majątku.

Sprawcą przestępstwa określonego w art. 300 § 1 k.k. (jak również w § 2) może być wyłącznie osoba posiadająca status dłużnika. Mimo, że ustawodawca nie posługuje się tym określeniem wprost, to jednak okoliczność ta wynika z faktu, iż zgodnie z opisem czynu jego sprawca udaremnia lub uszczupla możliwość zaspokojenia swojego wierzyciela – a więc podmiot, wobec którego sprawca jest zobowiązany do spełnienia określonego świadczenia. Sprawcą może być również osoba zajmująca się sprawami majątkowymi dłużnika na podstawie przepisu ustawy, decyzji właściwego organu, umowy lub faktycznego wykonywania.

Kwestią sporną jest czy sprawca – dłużnik, w kontekście analizowanego przepisu, musi wykonywać działalność gospodarczą. Według jednego ze stanowisk – owszem, sprawcą może być wyłącznie dłużnik prowadzący działalność gospodarczą (M. Marszałek, Sporne problemy wykładni art. 6 § 1 i 3 ustawy o ochronie obrotu gospodarczego, Prok. i Pr. 1997, nr 6; M. Kulik, Komentarz o art. 300 Kodeksu karnego, Lex nr 9101). Odmienny pogląd stanowi z kolei, że wystarczy, aby istniejące zobowiązanie wynikało z działalności gospodarczej oraz, że w istocie to wierzyciel powinien być podmiotem prowadzącym działalność gospodarczą – co do sprawcy zaś wskazuje, że może nim być każdy dłużnik nawet taki, który działalności gospodarczej nie prowadzi (uchwała SN z dnia 20 listopada 2000 r., I KZP 31/00). Zdaje się, że okoliczność, iż ustawodawca zawarł analizowany przepis w rozdziale kodeksu karnego zawierającym przestępstwa przeciwko obrotowi gospodarczemu, jednoznacznie przemawia za uznaniem, iż, w kontekście udaremnienia/uszczuplenia zaspokojenia wierzyciela, zarówno dłużnik jak i wierzyciel, czyli odpowiednio sprawca i pokrzywdzony, winni być podmiotami prowadzącymi działalność gospodarczą (G. Łabuda, Komentarz do art. 300 Kodeksu karnego, Lex nr 8922). Wierzycielem może być każdy, bez względu na to, czy jest to osoba fizyczna, prawna czy też Skarb Państwa (M. Bojarski, Komentarz do art. 300 Kodeksu karnego, Lex nr 10136).

W przypadku art. 300 § 1 k.k. zachowanie sprawcy polega na usuwaniu, ukrywaniu, zbywaniu, darowaniu, niszczeniu albo na rzeczywistym lub pozornym obciążaniu bądź uszkadzaniu składników swojego majątku w sytuacji grożącej niewypłacalnością lub upadłością sprawcy. Okoliczności wymienione w treści w/w przepisu wskazują, iż przedmiotowe przestępstwo może być popełnione wyłącznie w razie grożącej niewypłacalności lub upadłości. Oznacza to, że jeżeli sprawca zachowa się w opisany sposób w czasie, gdy jest już niewypłacalny lub upadły, nie mamy do czynienia z przestępstwem (G. Łabuda, Komentarz do art. 300 Kodeksu karnego, Lex nr 8922).Termin grożąca dłużnikowi niewypłacalność lub upadłość winien być rozumiany zgodnie z potocznym rozumieniem słowa grożący, związanym z pojęciem zagrożenia, niebezpieczeństwa, wyrażającym się w określonym (wysokim, niskim, znacznym, graniczącym z pewnością) prawdopodobieństwie niewypłacalności lub upadłości. Pojęcie upadłości z kolei, odnosi się do sytuacji prawnej podmiotu gospodarczego, określonej w przepisach prawa upadłościowego i naprawczego – upadłość ogłasza się w stosunku do dłużnika niewypłacalnego tj. takiego, który utracił zdolność do wykonywania swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych(tak również: G. Łabuda, Komentarz do art. 300 Kodeksu karnego, Lex nr 8922). Niewypłacalność jest pojęciem równoznacznym z brakiem możliwości płacenia długów wynikającym bądź z nadwyżki pasywów nad aktywami, bądź niemożliwości zlikwidowania majątku dla pokrycia długów (J. Makarewicz, Kodeks karny z komentarzem, Lwów Ossolineum 1932).

Zachowanie sprawcy przestępstwa stypizowanego w art. 300 § 1 k.k. polega na realizacji takiego działania, które spowoduje, że składniki majątku sprawcy staną się niedostępne dla wierzyciela lub faktycznie albo pozornie stracą na wartości. Powołany przepis wskazuje, że przestępstwem jest pozorne obciążenie przez dłużnika składników jego majątku (M. Bojarski, Komentarz do art. 300 Kodeksu karnego, Lex nr 10136). Jako pozorność obciążenia składników majątku należy rozumieć zachowanie polegające na stworzeniu okoliczności mających przekonać osoby trzecie, że wywołane zostały określone skutki prawne, podczas gdy w istocie skutki takie nie miały nastąpić. Pozorne obciążenie majątku może przybrać najróżniejsze formy, w szczególności może polegać na zaciąganiu fikcyjnych zobowiązań (wyrok SA we Wrocławiu z 24 sierpnia 2012 r., II AKa 189/12).

Obydwa czyny zabronione z art. 300 k.k. należą do kategorii przestępstw skutkowych, tj. takich, które odpowiedzialność karną wiążą z zachowaniem sprawcy oraz z określonym skutkiem tego zachowania. W przypadku art. 300 k.k. ustawa przewiduje skutek w postaci udaremnienia zaspokojenia wierzyciela oraz uszczuplenia zaspokojenia wierzyciela. Przez udaremnienie zaspokojenia wierzyciela należy rozumieć wyłącznie całkowite uniemożliwienie zaspokojenia jego roszczenia – wierzyciel nie znajdzie zaspokojenia nawet w części. Natomiast przez uszczuplenie zaspokojenia wierzyciela należy rozumieć zmniejszenie zaspokojenia wierzyciela, a więc uniemożliwienie zaspokojenia jego roszczenia w jakiejkolwiek części (wyrok SN z 3 lipca 2007 r., II KK 336/06, Biul. PK 2007, nr 14). Przedmiotem działania sprawcy są składniki majątku dłużnika, tj. wszystkie prawa majątkowe przysługujące dłużnikowi – o ile mają wartość ekonomiczną (G. Łabuda, Komentarz do art. 300 Kodeksu karnego, Lex nr 8922).

Jak wskazano powyżej w przypadku czynu zabronionego z art. 300 § 1 k.k zachowanie sprawcy polega na usuwaniu, ukrywaniu, zbywaniu, darowaniu, niszczeniu albo na rzeczywistym lub pozornym obciążaniu bądź uszkadzaniu składników swojego majątku. Usuwanie składników majątku to każde zachowanie, nie będące ukryciem, zbyciem lub darowaniem, polegające na przeniesieniu rzeczy ruchomej w inne miejsce – tj. przeniesienie rzeczy w miejsce odległe, trudno dostępne dla wierzyciela, np. wykonanie przelewu na inny rachunek bankowy. Ukrycie (schowanie) składników majątku oznacza umieszczenie rzeczy w miejscu nieznanym czy niedostępnym wierzycielowi lub organowi prowadzącemu egzekucję (także zatajenie istnienia składników majątku podlegających egzekucji). Zbyciem jest natomiast każda czynność odpłatna, powodująca skutek polegający na przeniesieniu władztwa nad składnikiem majątku na inny podmiot (np. sprzedaż). Darowanie składników majątku to każda czynność rozporządzająca mająca za przedmiot majątek dłużnika, dokonana względem innego podmiotu nieodpłatnie. Zniszczenie składników majątku polega na ich destrukcji, unicestwieniu, względnie uczynieniu zmiany, która spowoduje, że dany składnik majątku stanie się bezwartościowym. Przez obciążenie składników majątku należy rozumieć przyjęcie przez dłużnika obowiązku majątkowego, który obniża wartość ekonomiczną danego składnika. Uszkodzenie składnika majątku polega na jego częściowym, trwałym lub czasowym, zniszczeniu, pomniejszającym wartość ekonomiczną (G. Łabuda, Komentarz do art. 300 Kodeksu karnego, Lex nr 8922).

Przestępstwo opisane w art. 300 § 1 k.k. występuje także w typie kwalifikowanym – tzw. znamieniem kwalifikującym jest tutaj wyrządzenie szkody wielu wierzycielom (§ 3). Określenie wielu wierzycieli trzeba interpretować z uwzględnieniem treści art. 301 k.k., który mówi o kilku wierzycielach (od 3 do 9) – w tym kontekście bowiem wielu znaczy więcej niż kilku, a zatem wielu to przynajmniej kilkunastu wierzycieli. Co do pojęcia szkody aktualne pozostają uwagi poczynione w toku analizy przepisu art. 296 k.k. odnoszącego się do przestępstwa nadużycia zaufania (niegospodarności).

MASZ PYTANIE?