Porada prawna on-line

Artykuły

»

Prawo dla każdego

»

Prawo rodzinne

»

Rodzice i dzieci

» Ustalenie macierzyństwa

NAJNOWSZE ARTYKUŁY

Kobieta w ciąży.

Ustalenie macierzyństwa

08.11.2016

Rodzice i dzieci

Wprawdzie rzymska premia głosi mater semper certa est, co oznacza matka jest zawsze pewna, jednakże istnieje kilka sytuacji, które mogą wywoływać wątpliwości, co do tego kto faktycznie jest matką dziecka. Możemy podzielić je na przypadki związane z efektem zamierzonej działalności człowieka, jak na przykład  urodzenie dziecka w ramach macierzyństwa zastępczego (tzw. surogacji) oraz wynikające z ludzkiego błędu przykładowo zamiany dzieci w szpitalu, a w konsekwencji wpisania niewłaściwej kobiety w akcie urodzenia dziecka jako matki.

Wokół surogacji toczy się spór etyczny. W tym miejscu warto wymienić tylko najważniejsze argumenty stosowane przez zwolenników i przeciwników. Głównym zarzutem wobec macierzyństwa zastępczego jest traktowanie dziecka jako przedmiotu umowy, co nie jest zgodne z godnością człowieka. Obrońcy twierdzą natomiast, że macierzyństwo zastępcze jest jedyną możliwością posiadania dziecka genetycznie pochodzącego od rodziców, gdy kobieta z przyczyn zdrowotnych nie jest w stanie donosić ciąży.

Jak powszechnie wiadomo, brak jest w polskim prawie jasnych regulacji odnośnie korzystania z usług surogatek (tj. surogacji, zwanej  niekiedy macierzyństwem zastępczym), niemniej jednak z norm prawnych funkcjonujących w naszym systemie wynika, że macierzyństwo łączy się tylko i wyłącznie z urodzeniem dziecka. Co więcej, podawanie w akcie urodzenia kobiety, która dziecka nie urodziła, stanowi przestępstwo, a umowa o surogację może zostać uznana za handel ludźmi.

Kodeks rodzinny i opiekuńczy w art. 61[9] stanowi, że matką dziecka jest kobieta, która je urodziła. Oznacza to, że nawet jeśli kobieta, która urodziła dziecko, w swoim pojęciu jest tylko surogatką i rodzi „cudze” dziecko, to w świetle prawa ona jest matką a nie kobieta, której materiał genetyczny został wykorzystany do zapłodnienia. Subiektywne poczucie osób uczestniczących w procederze macierzyństwa zastępczego w zakresie tego kim są wobec dziecka, z punktu widzenia przepisów prawa nie ma w ogóle znaczenia. Prawo nie chroni matek „genetycznych”, nie zapewnia im żadnej możliwości skutecznego egzekwowania powierzenia władzy rodzicielskiej, opieki nad dzieckiem albo jakiejkolwiek formy styczności z dzieckiem. Z punktu widzenia prawa matka „genetyczna” nie istnieje. Niekiedy rodzice genetyczni próbują wykorzystać instytucję adopcji ze wskazaniem celem ostatecznego ustalenia rodzicielstwa na ich rzecz, jednak nawet w tym wypadku na gruncie prawa nie są genetycznymi rodzicami a przysposabiającymi.

W drugiej sytuacji, gdy dzieci zostały zamienione, konieczne najpierw jest zaprzeczenie macierzyństwa, czyli wykazanie, że dane dziecko nie zostało urodzone przez kobietę wpisaną w akcie urodzenia jako jego matka. Sam fakt udowodnienia, że kobieta jest matką genetyczną dziecka nie wystarcza, aby doprowadzić do skutecznego zaprzeczenia macierzyństwa. Konieczne jest przedstawienie dowodów na okoliczność faktu urodzenia dziecka. Tym właśnie różnią się postępowania o ustalenie macierzyństwa od postępowań o ustalenie ojcostwa: w przypadku ojcostwa celem jest wykazanie pochodzenia dziecka od konkretnego mężczyzny, w przypadku macierzyństwa może się okazać, że pochodzenie dziecka od konkretnej kobiety w ogóle nie przesądza o jej macierzyństwie, gdyż to nie ona urodziła dziecko.

W zakresie dopuszczalności zaprzeczenia macierzyństwa warto przytoczyć wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 czerwca 1971 r. w sprawie o sygn. akt: III CZP 87/70, w którym Sąd stwierdził, że: „Zasady współżycia społecznego w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej mogą stanowić podstawę do oddalenia powództwa o zaprzeczenie macierzyństwa tylko wyjątkowo. Może to w szczególności nastąpić wówczas, gdy macierzyństwu stwierdzonemu w akcie stanu cywilnego odpowiadają zgodnie z nim, od wielu lat istniejące stosunki rodzinne, a poza przesłankami natury biologicznej brak innych przyczyn o charakterze niemajątkowym, które by mogły przemawiać za potrzebą zmiany stanu cywilnego.” W związku z faktem, iż aktualnie obowiązujące przepisy wprowadzają termin na zaprzeczenie macierzyństwa (wskazany poniżej), wydaje się, że powyższy pogląd należy odczytywać jako klauzulę generalną rozstrzygania tego typu spraw tak, aby nie narażały istniejących więzi rodzinnych.

Termin na zaprzeczenie macierzyństwa wynosi sześć miesięcy od dnia sporządzenia aktu urodzenia. Osobami, które mogą domagać się zaprzeczenia macierzyństwa są: matka dziecka (czyli kobieta, która je urodziła) oraz kobieta wpisana w akcie urodzenia jako jego matka. Mężczyzna, którego ojcostwo zostało ustalone z uwzględnieniem macierzyństwa kobiety wpisanej w akcie urodzenia dziecka jako jego matka, może wytoczyć powództwo o zaprzeczenie macierzyństwa w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym dowiedział się, że kobieta wpisana w akcie urodzenia dziecka nie jest matką dziecka, nie później jednak niż do osiągnięcia przez dziecko pełnoletności. Oznacza to, że mężczyzna ma relatywnie więcej czasu na wytoczenie powództwa. Dziecko również może wytoczyć takie powództwo w okresie trzech lat od dnia osiągnięcia pełnoletności.

Jeśli macierzyństwo kobiety wpisanej w akcie urodzenia zostało skutecznie zaprzeczone, można wszcząć postępowanie o ustalenie macierzyństwa. Nie jest dopuszczalne, aby w jednym postępowaniu wnosić o zaprzeczenie i ustalenie macierzyństwa, koniecznie muszą to być dwa odrębne postępowania. Powództwo o ustalenie macierzyństwa można wytoczyć aż do osiągnięcia przez dziecko pełnoletności.

Jeśli zatem o zamianie dzieci w szpitalu matka i dziecko dowiedzieli się już po upływie terminów do zaprzeczenia macierzyństwa, nie będzie już możliwości doprowadzenia treści aktu urodzenia do stanu zgodnego z prawdą. Jedyne roszczenie, które w takiej sytuacji można rozważyć, to powództwo przeciwko szpitalowi o naruszenie dóbr osobistych.

Podsumowując, wskutek rozwoju techniki stało się możliwe, aby dziecko urodziła inna kobieta niż ta, od której pochodzi materiał genetyczny. W prawie polskim matką jest kobieta, która dziecko urodziła, zatem fakt genetycznego pochodzenia dziecka w sprawach o zaprzeczenie i ustalenie macierzyństwa nie ma takiego samego znaczenia jak w sprawach o zaprzeczenie i ustalenie ojcostwa. W przypadku zamiany dzieci w szpitalu jest możliwość zaprzeczenia macierzyństwa kobiety wpisanej w akcie urodzenia, o ile zostanie zachowany sześciomiesięczny termin. Dopiero po skutecznym zaprzeczeniu macierzyństwa jest możliwe jego ustalenie. Powództwo o ustalenie macierzyństwa można wnieść aż do uzyskania pełnoletności przez dziecko.

MASZ PYTANIE?